व्यासपीठ

मराठी भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा मिळाला. आनंदाची गोष्टय. मला खूप आनंद झालाय अशातला भाग नाही. त्याचं कारण मला भाषेचं एक्पोजर जरी मराठीचं असलं तरी निव्वळ मराठीच माझी भाषा आहे असं मी म्हणू शकत नाहीत. किंवा माझ्यासारख्या बॉर्डर इलाख्याच्या जवळ जन्मणाऱ्या व पालनपोषण झालेल्याला भाषेबद्दल कट्टरता, अस्मिता किंवा वर्चस्व पण दाखवता येत नाही. खरं बोलायचं तर त्यासाठी माझ्या भूतकाळात व मी ज्या भौगोलिक वातावरणात वाढलो ते समजून घेणं गरजेचं आहे. माझ्या आई-वडिलांचं लग्न झालं १९७९ साली. वडिलांचं आठवी ते दहावीपर्यंतचं शिक्षण लातूरच्या राजस्थान शाळेत झालेलं. नंतर इंजिनिअरींगचा डिप्लोमा त्यांनी गुलबर्ग्याच्या (आताचा कर्नाटकातली कलबुर्गी) कॉलेजातून केलं. पुढे काही दिवस हैदराबादेत जॉबसाठी ट्राय केल्यावर मराठवाड्यात एके ठिकाणी लेक्चरर म्हणून काम केलं. त्याचवेळी एमएसईबीत जागा निघाल्या. जॉब लागला सब-इंजिनिअर म्हणून. पहिली पोस्टिंग बहुतेक नांदेडला झाली कारण आईचे मामा (आत्याचे मिस्टर) आईचं स्थळ घेऊन त्यांना भेटायला आले होते ते तिथेच. तेव्हा वडील स्वतःच स्वैपाक करायचे. त्यांनी आईच्या मामांना व सोबत आलेल्यांना चहा ...

  चित्रपट समीक्षक होणे माझा कधीच उद्देश नव्हता. पुण्यात शिकायला गेलो ते वेगळीच स्वप्ने डोक्यात घेऊन. जे ठरवलं होतं ते काही जमलं नाही. स्वप्ने काही पूर्ण करता आली नाहीत. नोकरीसारख्या नसत्या फंद्यात पडलो. तिथं पण फार चमक दाखवू शकलो नाही. लहानपणापासून सिनेमे बघणे कोणत्याही भाषेतले असो हिंदी, मराठी, कन्नड, इंग्लिश, किंवा हिंदी डब केलेले एवढाच उद्देश होता. वाचायला यायला लागल्यापासून पेपर वाचणे हा नित्यक्रम असायचा त्यातही चित्रपट समीक्षा वाचायला आवडायचं. चित्रपटावर घरात चर्चा ऐकायचो. त्या चर्चा कुठल्या तरी पेपरातील चित्रपट समीक्षेवर वा दिवाळी अंकातील लेखांवर आधारित असायची. त्यातनं किस्से वजा गॉसिपचं जास्त असायचं. मला आठवतंय माझा एक आतेभाऊ  रेंचा गणशत्रू की आगंतूक  बघून आला होता तेव्हा त्यावर बरंच बोलत होता. कोणत्या तरी फिल्म क्लब की सोसायटीत त्याने बघितला होता. रे हा मोठा दिग्दर्शक आहे एवढं त्याच्या बोलण्यावरून कळलं होतं. घरात चर्चा असायच्या त्या हिंदी, मराठी गाण्यांची व संगीताची कारण त्यावेळी आम्ही व आत्याचं कुटुंब एकत्र राहत असू. त्यामुळे सगळे मिळून टीव्हीवर सिरीअल्स, सिनेमे...

आल्फ्रेड हिचकॉक आणि सत्यजित रे यांच्यात एक साम्य होतं. त्यांचे जवळजवळ सर्व सिनेमे हे कुठल्या ना कुठल्या साहित्यकृतीवर आधारित होते. हिचकॉकचा पहिला हिचकॉकिअन सिनेमा असणारा द लॉजर हा त्याच नावाच्या कादंबरीवर आधारित होता तर रेंचा पथेर पांचाली विभूतिभूषण बंदोपाध्याय यांच्या त्याच नावाच्या कादंबरीवर आधारित होता. तरीही अजून एका बाबतीत त्यांच्यात साम्य दिसून येतं ते म्हणजे साहित्यकृतीतून सिनेमासाठी काय घ्यायचं व काय सोडायचं याचं भान.  दोघांच्या मांडणीत दोन धृवां इतका फरक. हिचकॉक व्यावसायिक परिप्रेक्षात सिनेमे बनवायचा तर रे कलात्मक अंगाने. रेंनी पांचालीत इंदिरा आत्या या पात्राची लांबी वाढवली आहे जी कादंबरीत कमी प्रमाणात आहे. त्यामुळे सिनेमापुरता सर्वोजयाच्या पात्राला दुसऱ्या पात्रासोबत संवाद साधायला लावून तिच्यात येणारा एकसुरीपणा त्यांनी घालवला. हिचकॉक त्याच्या सिनेमात त्याला जे आवश्यक वाटेल त्याच गोष्टी घेत असे व उरलेल्या सोडून देत असे. उदा. सायको. त्यामुळे त्याचे सिनेमे कमालीचे प्रभावी वाटायचे. मराठीत गेल्या काही वर्षांपासून साहित्यकृती/नाट्यकृतींवर आधारित सिनेम...

नया है वह, चल हवा आने दे सारखे संवाद, ही पोरगी साजूक तुपातली  सारखं सर्वत्र वाजवलं जाणारं गाणं असणारा दीड वर्षांपूर्वी आलेला टाईमपास सिनेमा निर्माता-दिग्दर्शकांच्या अपेक्षेपेक्षा खूपच प्रेक्षक प्रतिसाद मिळवून गेला. वरील संवाद तर येता जाता वापरात यायला लागले. शाकाल उर्फ माधव लेले उर्फ वैभव मांगले यांच्या फोटोशिवाय मराठीतल्या इंटरनेट मेमेजची कल्पना होईनाशी झाली इतकी त्याची व त्याच्या संवादाची प्रसिद्धी झाली. दिवंगत ज्येष्ठ अभिनेते निळू फुलेंच्या संवादांनंतर अशा प्रकारे एखाद्या नटाच्या संवादाला सर्व थरातून दाद मिळाल्याचं बघण्यात नाही. मराठीत असं सिनेमातले संवाद दररोजच्या आयुष्यात वापरलेले कधी ऐकण्यात नव्हते. जरी सिनेमाला प्रसिद्धी वारेमाप मिळाली असली ती विशिष्ट वयोगटातल्या प्रेक्षकाकडनं. सिनेमात मूळ संकल्पनेपासून सादरीकरणापर्यंत उघड दोष होते. अभिनय बेतास बात होता; वैभव मांगलेंचा अपवाद सोडल्यास. पटकथा सदोष होती. सुचलेली कल्पना पुनर्लेखन करुन निर्दोष करावी असा विचार न करता घाई गडबडीत चित्रीकरण उरकून सिनेमा प्रदर्शित केलाय असं वाटत होतं. आता दगडू शांताराम परब (प्रियदर्शन ज...

कविता महाजन या गांभीर्याने लेखन करणाऱ्या लेखिका आहेत. त्यांच्या ब्र आणि भिन्न या दोन कादंबऱ्या वाचकांच्या आणि समीक्षकांच्या पसंतीस पडल्या आहेत. खासकरून ब्र तर सर्वांची आवडती कादंबरी ठरली. बऱ्याचदा चर्चेत आणि स्त्री वाचकांच्या बोलण्यात आपण त्यातल्या प्रफुल्लाशी रिलेट झालो आहोत असा अभिप्राय येतो.  त्यानंतरची भिन्न एड्स आणि त्या अनुषंगाने समाजाचा उभा छेद दाखवणारी कादंबरी बरीच चर्चिली गेली. नुकतीच प्रकाशित झालेली ठकी आणि मर्यादित पुरुषोत्तम ही कादंबरी सिनेमा-नाटकात काम करणाऱ्या स्त्रीचं आत्मचरित्र असणारी कादंबरी आहे. पद्मजा सप्रे असं नायिकेचं नाव. ती लहानपणापासून सिनेमा-नाटकात कामं करत आली आहे. परिस्थितीमुळे तिला पहिल्यांदा सिनेमात काम मिळते. त्यामुळे तिचं घर उभं राहणार असतं. समोर येईल त्या परिस्थितीला तोंड देत पद्मजा आयुष्य जगते. पुढे तिला कुठल्याही पुरुषापासून सुख मिळत नाही म्हणून ती एकट्याने एका मुलीला जन्माला घालते. तिचं पालनपोषण करून स्वतःसारखी स्वतंत्र विचाराची स्त्री बनवते. जन्म दिलेली आई त्रास देते म्हणून समाजाचा रोष पत्करून तिला एका फ्लॅटमध्य...