व्यासपीठ

आत्मकथन हा मराठीतला स्थिरावलेला साहित्यप्रकार. आयुष्य जगताना आलेले अनुभव, विशिष्ट विचारसरणी घेऊन केलेलं काम अशा असंख्य विषयांच्या अनुषंगाने लेखन झालं आहे. त्यातही दलित आत्मकथन जास्त प्रमाणात चर्चिले गेले. त्यावर अभ्यास केला जातोय. दलित साहित्य सर्वदूर पसरण्याचं व प्रभावित करण्याचं काम आत्मकथनांनी मोठ्या प्रमाणात केलं हे तर सर्वश्रुत आहे. त्याचबरोबर इतरांनी सुद्धा आपल्या वाट्याला आलेले सुख-दु:ख कुठंतरी लिहून ठेवण्यासाठी आत्मकथन या साहित्यप्रकाराचा वापर केला. त्याला प्रतिसाद चांगला मिळालाय हे पण बघण्यात आलंय. आत्मकथानाला मर्यादा असते. ज्या व्यक्तीचे आत्मकथन आहे त्याने त्याच्या आकलनातून जगाकडे बघून ते लिहिलं असल्यामुळे त्याच्या नजरेला, दृष्टीकोनाला मर्यादा पडतात. सांगत असणाऱ्या वस्तुस्थितीचं सम्यक चिकित्सा होईलच याची शक्यता कमी असते. आत्मकथन म्हणजे अन्याय झालेला असणं (सर्वच अर्थाने) हा प्रमुख विषयवस्तू असणं हे सुद्धा दिसतं. काही काही आत्मकथन ही कंटाळवाणी तसेच आपल्याला व्यक्त व्हायचच आहे या अट्टाहासाने लिहिलीयत असं जाणवतं. त्यामुळे गेल्या काही वर्षात आत्मकथनांची पीछेहाट झालीय असं द...

{ कादंबरी नव्या शतकाची... (शब्द रुची डिसेंबर २०१५ अतिथी संपादक डॉ. वीणा सानेकर)  २००० ते २०१५ सालातल्या कादंबऱ्यांच्या प्रातिनिधिक स्वरूपात विचार केला आहे. गेल्या पंधरा वर्षात मराठी कादंबरी कुठे आहे याचं चित्र उभं राहण्यासाठी या अंकाची योजना केली आहे. इतर जेष्ठ लेखकांबरोबर याची निवड करण्यात आली आहे.} बदलांचे टप्पे नोंदवताना आपल्याकडे १९९१ या वर्षाची दखल घेणं अपरिहार्य आहे. या वर्षी झालेल्या आर्थिक सुधारणांनी पुढच्या काळाची चाकं वेगाने फिरली. त्या सगळ्याचा परिणाम भारतीयांच्या रोजच्या जगण्यावर झाला. हळूहळू जगणं बदलत गेलं. साध्या लॅ ण्ड लाईन फोनसाठी, स्कूटरसाठी नंबर लावावा लागणाऱ्याच्या हातात स्मार्टफोन खेळायला लागेल, देखण्या गाड्यांनी रस्ते व्यापले. चकचकीत मॉल हे मध्यमवर्गीयांचं जगण्याचं वास्तव झालं. टीव्ही वाहिन्यांनी त्यांचा जगातल्या चांगल्यावाईट सगळ्याच गोष्टींशी परिचय करून दिला. एकुणात जगणं बदललं, फक्त तेवढंच नाही तर त्याबरोबर राजकीय, सामाजिक जीवन, जगण्याच्या, नैतिकतेच्या कल्पना बदलत गेल्या. ही सगळी प्रक्रिया कवेत घेऊ पाहणारी कादंबरी म्हणून ‘अनरउबिक’ या कादंबरीकडे प...

...पण इतिहासाचा आधार घ्यायचा, तर तशी ती नव्हती, असं छातीठोकपणे सांगता येणार नाही, हे नक्की आणि हा मुद्दा फक्त स्वाईन फ्लू किंवा बर्ड फ्लू यांच्यापुरताच मर्यादित नाही. आपल्या औषधांच्या नमुन्यासाठी जाणूनबुजून किंवा अगदी क्वचित अहेतुकपणे अनेकदा तिसऱ्या जगातल्या जनतेचा वापर झालाय, हे असं होतच असतं. मोठ्या माशांची भूक भागवणं हेच छोट्या माशांचं प्राक्तन असतं, असं जंगलाचा कायदा असतो. म्हणजे आपण आधुनिक वगैरे युगात जंगलाच्याच कायद्यानं जगतोय की काय? या प्रश्नाचं उत्तर ज्यानं त्यानं शोधायचं. सापडलं, ते इतरांना सांगण्यासाठी धीर गोळा करायचा. आणि नाहीच जमलं, तर हे पुस्तक बंद करून डोक्यातली खदखद बाहेर पडू नये, यासाठी डोळे मिटून पडून राहायचं, असहाय्य शांतपणे!... –- सर्वे जन्तु निरामयाः या पुस्तकाची सांगता वरील उपसंहार असणाऱ्या प्रकरणातील शेवटच्या परिच्छेदाने होते. मानवी समूहाची काळजी ज्या पद्धतीने गिरीश कुबेर व्यक्त करतात ती खचितच मराठीत एखाद्या पुस्तकात आली आहे. खासकरून आणि नाहीच जमलं, तर हे पुस्तक बंद करून डोक्यातली खदखद बाहेर पडू नये, यासाठी डोळे मिटून पडून राहायचं, असहाय्य शांतपण...

कविता महाजन या गांभीर्याने लेखन करणाऱ्या लेखिका आहेत. त्यांच्या ब्र आणि भिन्न या दोन कादंबऱ्या वाचकांच्या आणि समीक्षकांच्या पसंतीस पडल्या आहेत. खासकरून ब्र तर सर्वांची आवडती कादंबरी ठरली. बऱ्याचदा चर्चेत आणि स्त्री वाचकांच्या बोलण्यात आपण त्यातल्या प्रफुल्लाशी रिलेट झालो आहोत असा अभिप्राय येतो.  त्यानंतरची भिन्न एड्स आणि त्या अनुषंगाने समाजाचा उभा छेद दाखवणारी कादंबरी बरीच चर्चिली गेली. नुकतीच प्रकाशित झालेली ठकी आणि मर्यादित पुरुषोत्तम ही कादंबरी सिनेमा-नाटकात काम करणाऱ्या स्त्रीचं आत्मचरित्र असणारी कादंबरी आहे. पद्मजा सप्रे असं नायिकेचं नाव. ती लहानपणापासून सिनेमा-नाटकात कामं करत आली आहे. परिस्थितीमुळे तिला पहिल्यांदा सिनेमात काम मिळते. त्यामुळे तिचं घर उभं राहणार असतं. समोर येईल त्या परिस्थितीला तोंड देत पद्मजा आयुष्य जगते. पुढे तिला कुठल्याही पुरुषापासून सुख मिळत नाही म्हणून ती एकट्याने एका मुलीला जन्माला घालते. तिचं पालनपोषण करून स्वतःसारखी स्वतंत्र विचाराची स्त्री बनवते. जन्म दिलेली आई त्रास देते म्हणून समाजाचा रोष पत्करून तिला एका फ्लॅटमध्य...

"काका, माझ्यावर विश्वास ठेवा. तिथं काहीतरी कॉन्स्पीरसी चालू आहे. ," तो मुलगा काकूळतीला येउन म्हणाला. अंगात टी-शर्ट, जीन्स, पायात आदिदासचा शूज घातलेले. "मला उल्लू नको बनवू. या आधीसुद्धा मी तुला म्हणालो होतो. ," इन्स्पेक्टर कदम जरबेने म्हणाले. दुपारच्या कडकडीत उन्हात जिल्हा परिषदेसमोर सुमोत त्यांचं बोलणं चालू होतं. "मी तुम्हाला कसं पटवून देऊ? ," वैतागून तो म्हणाला. सुमोच्या बाहेर त्याची नजर पार्क केलेल्या बाईकवर गेली. काहीतरी क्लिक झाल्यासारखं त्याने इन्स्पेक्टरकडे  मान वळवली. "हे बघा, त्या माणसाचं कार्ड. ," त्याने वॉलेटमधून एक व्हिजिटिंग कार्ड काढून त्यांच्यासमोर धरलं. इन्स्पेक्टर कदमनी ते हातात घेतलं. त्यावर लिहिलेलं होतं. निलेश माळी एरिया मनेजर इंडिया अर्थमुव्हर्स प्रा. लि., लातूर. सोबत त्याचा मोबाईल आणि ऑफिसचा नंबर. कदमनी लागलीच मोबाईल नंबर डायल केला. धीस नंबर डज नॉट एक्झिस्टस असा संदेश यायला लागला. तसाच ऑफिसचा नंबर डायल केला. हा नंबर उपलब्ध नाही असं मराठीतून सांगण्यात आलं. आश्चर्यचकित होऊन त्यांनी मोबाईल खिशात ठेवला. "तुला हे कार...

परवा मंगळवारी सकाळी देशमुख आणि कंपनीच्या विनय हर्डीकरांना फोन लावला. त्यांना म्हणालो, "मागच्या महिन्यात एक हस्तलिखीत दिले होते. त्याबद्दल अभिप्राय हवा होता." ते म्हणाले, "मी ते वाचलंय. तू ते कार्यालयात येउन घेऊन जा." बुधवारी सकाळी कार्यालयात जाऊन हस्तलिखीत घेऊन आलो. देशमुख आणि कंपनी (पुणे) हे तिसरे प्रकाशक ठरले ज्यांनी अनरउबिक नाकारली. पहिले दोन म्हणजे पॉप्युलर प्रकाशन (मुंबई) आणि अनुबंध प्रकाशन (पुणे) . यानंतर मेनका प्रकाशन (पुणे) , सायन प्रकाशन (पुणे) , अनुबंध प्रकाशन (पुणे) , गोल्डनपेज प्रकाशन (पुणे) , जनशक्ती वाचक चळवळ (औरंगाबाद) यांनी सुद्धा नाकारली किंवा काही तांत्रिक कारणांमुळे त्यांना स्वीकारता आली नाही. लोकवाङ्मय गृह (मुंबई) नी वेळेअभावी प्रकाशित करायची असमर्थता दर्शवली. गेल्या एक ते दोन वर्षांपासून मी प्रकाशकांना भेटतोय पण एकही जण त्याबद्दल ना बोलायला तयार आहे ना अभिप्राय द्यायला. त्यामुळे छापील आवृत्ती निघण्याचे दिवस मागे-मागे पडत चाललेत. काय करावे ते कळत नाही.  फक्त पॉप्युलरवाल्यांनी अभिप्राय दिला तो पण कसा!!! तो सोबत जोडला आहे. य...

थर्टी फर्स्टच्या रात्री आम्ही एका मित्राच्या रूमवर सेलेब्रेशन करत होतो. माझा एक मित्र टुन्न होता. बोलता-बोलता तो मित्राच्या रूम पार्टनरला म्हणाला," हा माझ्यावर कादंबरी लिहितोय. याने एक कादंबरीसुद्धा लिहिलीय." मी मात्र विचित्र मनस्थितीत होतो. त्याला काय बोलावं हे सुचलं नाही. मी शांतच राहिलो. परवा दिवशी दै. सकाळचा ८१ वा वर्धापनदिन होता. मी नेहमीप्रमाणे अप्पा बळवंत चौकात गेलो होतो. आलोच आहे तर भेटावं म्हणून तिथे साप्ताहिक सकाळमधे काम करणाऱ्या मित्राला फोन लावला. त्याने कार्यालयातच बोलावून घेतले. मी गेलो तर तिथे वर्धापनदिनाची जय्यत तयारी करून ठेवलेली. त्याने उत्सुकतेने मला सगळे दाखवले. सोबत त्याच्या बॉसशी, ज्या की एक महिला आहेत, भेट घालून दिली. ओळख करून देताना म्हणाला हा लेखक आहे. याने एका महत्वाच्या विषयावर कादंबरी लिहिली आहे. त्या बाईंनी स्मित केलं. मला विचारलं फक्त कादंबरीच लिहिता की हलकं-फुलकं काही लिहिता. मी नाही म्हणालो. त्यांना वाटलं मी अधिक काही बोलेन कादंबरीबद्दल कारण त्यांच्या बरोबर माझ्या मित्राचे अजून दोन सहकारी होते. मी नेहमीप्रमाणे चहा पिता-पिता काहीच बोल...