व्यासपीठ

९४ साली अंदाज अपना अपना हा सिनेमा आधीच्या वर्षी आलेल्या दामिनी नंतरचा राजकुमार संतोषीचा दिग्दर्शक म्हणून तिसराच सिनेमा. घायल मधून दिग्दर्शक म्हणून पुढे आलेल्या या दिग्दर्शकाने नव्वदच्या दशकात असणाऱ्या फॉर्म्युला सिनेमांना व्यवसायिक चौकटीत वेगळं काय देता येईल या विचाराने बनवले होते असा समीक्षकांचं म्हणणं होतं. दामिनीसारखा कौटुंबिक हिंसाचार, बलात्कार, घराने की इज्जत ला चौकटीच्या मर्यादा न तोडता छान पेश केलं त्यामुळे प्रेक्षक आणि समीक्षक खूष झाले. या नंतर लगेचच आमीर खान आणि सलमान खान द्वयीचा अंदाज अपना अपना आला. त्याची झलक दामिनीतल्या एका गाण्यात दाखवलेली. दोन महत्वाचे आणि गंभीर विषय असणारे सिनेमे देणारा दिग्दर्शक म्हणून सर्वांची उत्सुकता होती की यात काय असेल. सिनेमा प्रदर्शित झाल्या झाल्या समीक्षकांनी आणि प्रेक्षकांनी झोडपला. त्या काळाला अनपेक्षित असणारं कथानक, कथेला मुद्दामहून दिलेला बाळबोध सूर, लहान मुलांच्या कथेत शोभावा असा खलनायक तो ही शक्ती कपूर ज्याने त्याच वर्षी आलेल्या राजा बाबू  मध्ये त्याच पद्धतीचा रोल केला असं सर्वांना वाटणं, हिंदी व्यावसायिक सिनेमाची उडवलेली...

डेव्हिड धवनचा १९९६ साली साजन चले ससूराल आला तेव्हा नेहमीप्रमाणे त्याच्यावर टीका झाली. त्यातील दोन हिरोइन्स, गोविंदा-सतीश कौशिकचा आचरट विनोद, डेव्हिड धवनची दाक्षिणात्य सिनेमांचा रिमेक करण्याची हौस, गोविंदा-धवन जोडीचा विनोदाच्या नावाखाली काहीही दाखवण्याचा अट्टाहास या व अशा बऱ्याच गोष्टींचा समाचार घेण्यात आला. नव्वदच्या दशकातला सिनेमा विशिष्ट फॉर्म्युला घेऊन बनवला जायचा. त्याला तार्किकता, वास्तवाशी निगडीत असणे वगैरे गोष्टी फिजूल वाटायच्या. सिनेमा हा मनोरंजनासाठी असावा/असतो या तत्वज्ञानावर त्यांची श्रद्धा असायची. तरीही एक अलिखित संकेत नेहमी पाळला जायचा तो म्हणजे ज्या दिग्दर्शकाने सुरुवातीला ज्या पद्धतीचा सिनेमा बनवला पुढे त्याने तसाच सिनेमा बनवायचा. आपला दायरा सोडून जायचं नाही. उदा. डेव्हिड धवनने कॉमेडीच करायची, आदित्य चोप्रा किंवा सुरज बडजात्याने फॅमिली ड्रामा बनवायचे तसेच अब्बास-मस्तान जोडीने सूडपट किंवा अॅक्शन थ्रिलर्स. अशा ठरलेल्या चौकटीतून बाहेर येऊन जेव्हा या दिग्दर्शकांनी सिनेमे बनवले तेव्हा ते खूप यशस्वी ठरले असे नाही. अब्बास-मस्तान जोडीने शाहरुख खानला घेऊन बादशाह बनवून ...

हृषिदांच्या बावर्चीमध्ये एक छान संवाद आहे. असरानी राजेश खन्नाला एका सिनेमात आपल्याला असं असं गाणं घ्यायचं आहे तर ते कसं असेल ते सांगत असतो. सांगताना तो म्हणतो, “ये गाना हिरो नही बल्की गाडीवान गाता है. यहाँ हमारी फिल्म ऑफ़ बीट हो जाती है.” ऑफ बीट सिनेमा असं संबोधून संवादलेखक गुलजार-दिग्दर्शक हृषीकेश मुखर्जी जोडीने समांतर सिनेमाला मारलेली नर्मविनोदी कोपरखळी त्यावेळी सर्वांनाच आश्चर्याचा धक्का देऊन गेली. पुढे हृषीदांचेच सिनेमे मिडल ऑफ द रोड हे नवं नामाभिधान घेऊन चर्चिले गेले. निखील अडवाणींचा या ऑफ बीट सिनेमा संकल्पनेवर बराच जीव असावा. कारण एका आठवड्याच्या फरकाने त्यांनी निःसंशय वेगळा सिनेमा दिला आहे. एका रुममध्ये घरगुती कॅमेऱ्याच्या साहाय्याने एक तरुणी एका तरुणाला चित्रित करत आहे. श्रेयनामावलीसोबत असणारं हे पाँईंट ऑफ व्ह्यू चित्रीकरण थेट त्यांच्या खाजगी आयुष्यात डोकावते. प्रेक्षक सरसावून बसतात. पुढच्याच प्रसंगात तो तरुण मॅडी/माधव काबरा (इमरान खान) हॉस्पिटलमध्ये दाखील होतो का तर त्याने बिअरच्या ऐवजी फिनाईल प्यायलेलं असतं. ती तरुणी पायल [तिला आडनाव का नसतं याचं स्पष्टीकरण दि...

२००० साली हिंदी व्यावसायिक सिनेमातल्या तीन अभिनेत्यांच्या पुत्रांनी सिनेश्रुष्टीत झोकदार एन्ट्री केली. पैकी दोन स्टार पुत्र होते तर एक नुसताच अभिनेत्याचा मुलगा. पहिले होते राज कपूरची नात आणि रणधीर-बबिताची मुलगी करीना कपूर, अभिताभ बच्चनचा मुलगा अभिषेक बच्चन. त्यामुळे त्यांच्या सिनेमाश्रुष्टीतल्या प्रवेशाकडे सर्वांचे डोळे लागलेले. सिनेमा रिफ्युजी. तिसरा अभिनेता होता राकेश रोशन नावाच्या अभिनेत्याचा हृतिक रोशन मुलगा. चिकनाचुपडा, उंचापुरा, बॉडी बिल्डींग करून मस्त शरीरयष्टीचा. सिनेमा कहो ना प्यार है. राकेशच्या नावावर यशस्वी सिनेमे देणारा दिग्दर्शक असा लौकिक, तर जेपी दत्तांच्या सोबत साक्षात सिनेमातले स्टारपुत्र. राकेशचा नेहमी यशस्वी होणारा फॉर्म्युला कथेत होता तर जेपींनी वाळवंटाच्या पार्श्वभूमीवर प्रेम फुलवण्याचा चंग बांधलेला. कहो ना... प्रचंड यशस्वी झाला. रिफ्युजी सुश्राव्य गाणी असून सुद्धा पडला. मल्टीप्लेक्स कल्चर अजून फोफावलेलं नव्हतं. त्या पूर्वी नव्वदच्या दशकातल्या सिनेमाची रचना, शैली, नायक-नायिका-खलनायक हे ठरलेले होतं. प्रेक्षकांना हवं ते मिळालं. सोबत एक गोष्ट घडली जी हिंद...

चित्रपटाचा लेखक आणि दिग्दर्शक यांची कामगिरी जवळपास तुल्यबळ असते. दिग्दर्शकाचा दर्जा थोडा वर जातो कारण चित्रपट प्रत्यक्ष उभा करण्याची जबाबदारी ही त्याच्या खांद्यावर असते. छायाचित्रणापासून नेपथ्यापर्यंत आणि अभिनयापासून संकलनापर्यंत ज्या गोष्टी विविध कलावंत/तंत्रज्ञांमध्ये विभागलेल्या असतात त्यांच्याकडून एकसंध कामगिरी काढून घेणे हे त्याच्या हातात असतं. मात्र ही कामगिरी काय प्रकारची असावी याची दृष्टी जर अचूक असायला हवी असेल तर त्या दृष्टीमागे लेखक आणि दिग्दर्शक या दोघांचाही सहभाग लागतो. या दृष्टीत एकसंधता यावी आणि तडजोड करावी लागू नये म्हणून काही वेळा दिग्दर्शक स्वतःच संहिताही लिहू पाहतात. मात्र हे तात्पुरता मतभेद टाळणारं असलं तरी चित्रपटाच्या दृष्टीने न्याय नाही. लेखक आणि दिग्दर्शक हे एकाच कथेसाठी काम करत असले तरी त्यांची विचार करण्याची पद्धत बरीच वेगवेगळी असते. लेखकाच्या डोक्यात महत्त्व असतं ते आशयाला तर दिग्दर्शक बहुधा सादरीकरणाचा विचार करत असतो. त्यामुळे जर दिग्दर्शकाने एकट्याने पटकथा लिहिली तर तो जे सांगायचं आहे त्याला महत्त्व देण्याऐवजी चित्रपटाच्या दृश्यात्मकतेवर अधिक भर देईल अश...

२००२ साली जेसन स्टेथमचा ट्रान्सपोर्टर आला तेव्हा कुणालाही कल्पना नव्हती तो खूप मोठा हिट ठरेल. द हायर ही बीएमडब्ल्यू कंपनीने त्यांच्या कार्सच्या प्रोमोशनसाठी छोट्या सिनेमांची मालिका निर्मिती केली होती. ती जगातल्या त्या वेळेतल्या सर्वात चांगल्या दिग्दर्शकांना घेऊन उदा. जॉन वू, गाय रिची इ. हायरची कल्पना अशी होती एक ड्रायव्हर असतो त्याला वेगवेगळी असायनमेंट्स दिली जातात. त्याला ती पार पाडणे गरजेचे असते. क्लाइव ओवेनने दुसऱ्या सिरीजमध्ये ड्रायव्हरची भूमिका केली होती. ती मालिका किती प्रभावी होती हे जॉन वूने दिग्दर्शित केलेल्या द हॉस्टेज बघून येईल. ल्युक बेसनने वरील मालिका बघून आठ दिवसात ट्रान्सपोर्टरची पटकथा लिहिली. जेसन स्टेथमला फ्रँक मार्टिन साठी लुईस लॅटिएर आणि कोरी युएनच्या हाती सोपवलं. नंतर काय घडलं हे सांगणे न लागे. पहिला भाग प्रचंड यशस्वी झाल्यामुळे दुसरा आणि तिसरा भाग काढून त्याची स्वतंत्र मालिकाच बनवण्यात आली. तसेच एक टीव्ही सिरीजसुद्धा बनवली गेली. नुकत्याच प्रदर्शित झालेल्या ट्रान्सपोर्टर रिफ्यूइल्डमध्ये फ्रँक मार्टिनला रिबूट करून मालिकेची यशस्विता खेचून आणण्याचा प्रयत्न आहे. ...

आल्फ्रेड हिचकॉक आणि अनीस बज्मी यांच्यात एक गोष्ट समान आहे. हिचकॉक म्हणायचा पडद्यावर तुम्हाला काय दाखवायचं आहे ते महत्वाचं. अनीस बज्मीला हे मनोमन मान्य आहे. त्यामुळेच हिचकॉकचं म्हणणं शिरसावंद मानून तो सिनेमे बनवतो. अनीसची कारकीर्द बघितली तर नव्वदच्या दशकात पटकथाकार म्हणून त्याने सुरुवात केली. डेव्हिड धवनचे राजा बाबू, शोला और शबनम, स्वर्गसारख्या सिनेमांचे लेखन त्याच्या हातून घडले. नव्वदच्या दशकातला हिंदी व्यावसायिक सिनेमा वैशिष्टपूर्ण असायचा. एका नायक-एक नायिका, त्यांचं प्रेम, सुश्राव्य संगीतातली गाणी, कोरसयुक्त नाच, खास हिंदी सिनेमातच शोभतील असे संवाद, त्यात खोडा घालणारा खलनायक, त्यासाठी शेवटी नायकाने तार्कीकतेला धाब्यावर बसवून केलेली हाणामारी. असा सिद्धहस्त फॉर्म्युला आणि पॅटर्न असायचा. त्याचा परिणाम  सिंगल थिएटरमध्ये टाळ्या आणि शिट्ट्यांचा पाऊस. त्यामुळे त्याने लिहिलेले आणि दिग्दर्शित केलेले सिनेमे फार काही वेगळे होते अशातला भाग नव्हता. नुकताच प्रदर्शित झालेला वेलकम बॅक याला अपवाद नाही हे प्रेक्षकांचं किती मोठं भाग्य. उदय शेट्टी (नाना पाटेकर) आणि मजनू (अनिल कपूर) आ...

आपण आयुष्य जगताना एका विशिष्ट वर्तुळात जगतो. आपल्या परिघात जेवढं येईल ते जसंच्यातसं स्वीकारतो. या सिनेमातल्या राणीचं आयुष्य तसंच आहे. ती तिच्या आयुष्यात आलेल्या एका युवकाला मनोमन आपला मानते व ऐन लग्नाच्या आदल्या दिवशी तो नकार देतो. मग ती काय करेल ??? तर ती स्वतःला एका खोलीत बंद करून घेते. दुसऱ्या दिवशी सकाळी उठते तोपर्यंत घरचे परेशान झालेले. ती त्यांना म्हणते मला माझा हनीमून साजरा करायचाय , एकट्याने!!! घरचे तिची मानसिकता बघून तिला जा म्हणतात. ती तिथेच जाते जिथे तिच्या नवऱ्याने हनीमूनसाठी तिला न्यायचं ठरवलेलं असतं , पॅरिस ला. पुढे काय होतं ते पडद्यावर बघा. एक अशक्य वाटणारी घटना उत्तम पटकथेद्वारे कशी सांगितली जाते याचं या वर्षीचं उत्तम उदाहरण. या सिनेमात दोन गोष्टी मस्त जुळून आलेल्या आहेत त्या म्हणजे कंगनाचा गोळीबंद अभिनय आणि पटकथाकारांनी भारतीय मनोवृत्तीची पकडलेली अचूक नस. सिनेमा जितका गंभीर आहे तितकाच विनोदी आहे. पण इथला विनोद चिक्कार हसवतो पण त्या पाठीमागची एका भारतीय स्त्रीची होणारी कुचंबणा तितक्याच समर्पकपणे सोबतच्या प्रसंगात दाखवतो. जे बऱ्याचदा अंतर्मुख करतो. आपण भारतीय...